<?xml version="1.0" encoding="utf8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI xml:lang="pi-Latn">
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">Lakkhaṇakathāvaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="837"><hi rend="paranum">837</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ito</hi>ti sādhāraṇāsādhāraṇakathāya paraṃ. <hi rend="bold">Sabbaga</hi>nti sabbasikkhāpadasādhāraṇaṃ. <hi rend="bold">Vadato me</hi>ti vadato mama vacanaṃ. <hi rend="bold">Nibodhathā</hi>ti nisāmetha, ekaggacittā hutvā sakkaccaṃ suṇāthāti attho.</p>

<p rend="bodytext" n="838-9"><hi rend="paranum">838-9</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Vipatti āpatti anāpattī’’ti padacchedo. ‘‘Āṇatti aṅga’’nti padacchedo. <hi rend="bold">Vajjakammapabhedaka</hi>nti vajjapabhedakaṃ kammapabhedakaṃ. <hi rend="bold">Tikadvaya</hi>nti kusalattikavedanāttikadvayaṃ. <hi rend="bold">Sabbatthā</hi>ti <hi rend="bold">idaṃ pana</hi> sattarasavidhasabbasādhāraṇalakkhaṇaṃ. <hi rend="bold">Sabbattha</hi> sabbesu sikkhāpadesu.</p>

<p rend="bodytext" n="840"><hi rend="paranum">840</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Idha</hi> imasmiṃ sattarasavidhe yaṃ lakkhaṇaṃ pubbe vuttanayaṃ, yañca uttānaṃ, taṃ sabbaṃ vajjetvā <hi rend="bold">atthajotanaṃ</hi> atthappakāsanaṃ karissāmīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="841"><hi rend="paranum">841</hi><hi rend="dot">.</hi> Nidānaṃ <pb ed="M" n="2.0511" /><pb ed="V" n="2.0406" /> nāma rājagahādisikkhāpadapaññattiṭṭhānabhūtāni satta nagarāni, taṃ pubbe dassitanti avasiṭṭhāni dassetumāha <hi rend="bold">‘‘puggalo’’</hi>tiādi. <hi rend="bold">Puggalo nāma</hi> katamo? Yaṃ yaṃ bhikkhuniṃ, bhikkhuñca ārabbha sikkhāpadaṃ paññattaṃ, <hi rend="bold">ayaṃ</hi> bhikkhunī ca bhikkhu ca sikkhāpadapaññattiyā ādikammiko puggaloti vuccatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="842"><hi rend="paranum">842</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dhaniyādayo</hi>ti <hi rend="bold">ādi</hi>-saddena sambahulā bhikkhū, vaggumudātīriyā bhikkhū, seyyasako, udāyī, āḷavakā bhikkhū, channo, mettiyabhūmajakā, devadatto, assajipunabbasukā bhikkhū, chabbaggiyā bhikkhū, upanando sakyaputto, aññataro bhikkhu, hatthako sakyaputto, anuruddho, sattarasavaggiyā bhikkhū, cūḷapanthako, belaṭṭhasīso, āyasmā ānando, sāgatatthero, ariṭṭho bhikkhu, āyasmā ānandoti ime ekavīsati saṅgahitā.</p>

<p rend="bodytext" n="843"><hi rend="paranum">843</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thullanandādayo</hi>ti <hi rend="bold">ādi</hi>-saddena sundarīnandā, chabbaggiyā bhikkhuniyo, aññatarā bhikkhunī, caṇḍakāḷī, sambahulā bhikkhuniyo, dve bhikkhuniyoti chayime saṅgahitā. <hi rend="bold">Sabbe</hi>ti ubhayapātimokkhe ādikammikā sabbe puggalā.</p>

<p rend="bodytext" n="844"><hi rend="paranum">844</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vatthū</hi>ti <hi rend="bold">vatthu</hi> nāma sudinnādino tassa tasseva puggalassa methunādikassa ca <hi rend="bold">vatthuno</hi> sabbappakārena <hi rend="bold">ajjhācāro</hi> vītikkamo pavuccatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="845-6"><hi rend="paranum">845-6</hi><hi rend="dot">.</hi> Kevalā mūlabhūtā paññatti. Anu ca anuppanno ca sabbattha ca padeso ca <hi rend="bold">anvanuppannasabbatthapadesā,</hi> teyeva padāni <hi rend="bold">anvanuppannasabbatthapadesapadāni,</hi> tāni pubbakāni yāsaṃ paññattīnaṃ tā <hi rend="bold">anvanuppannasabbatthapadesapadapubbikā</hi>. Tatheva sā paññattīti yojanā. Anupaññatti anuppannapaññatti sabbatthapaññatti padesapaññatti hoti. Ekato ubhato pubbā katheva <pb ed="M" n="2.0512" /> sā paññattīti yojanā. Ekatopadaṃ ubhatopadañca pubbamassāti <hi rend="bold">ekatoubhatopubbā,</hi> ekatopaññatti ubhatopaññattīti vuttaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext" n="847"><hi rend="paranum">847</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tattha</hi> navadhāsu paññattīsu. Paññatti nāma katamāti āha <hi rend="bold">‘‘yo methuna’’</hi>ntiādi. ‘‘Yo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ca ‘‘yo bhikkhu adinnaṃ ādiyeyyā’’ti ca evamādikā sikkhāpadassa mūlabhūtā <hi rend="bold">paññatti</hi> hotīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="848"><hi rend="paranum">848</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Iccevamādikā</hi>ti <pb ed="V" n="2.0407" /><hi rend="bold">ādi</hi>-saddena ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti ca ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ca evamādīnaṃ saṅgaho.</p>

<p rend="bodytext" n="849"><hi rend="paranum">849</hi><hi rend="dot">.</hi> Vajjake anuppanneyeva paññattā anuppannapaññatti, <hi rend="bold">sā</hi> anuppannapaññatti.</p>

<p rend="bodytext" n="850-1"><hi rend="paranum">850-1</hi><hi rend="dot">.</hi> Guṇaṅguṇupāhanasikkhāpadena saha cammattharaṇasikkhāpadañca <hi rend="bold">dhuvanhānaṃ</hi> dhuvanahānasikkhāpadaṃ, pañcavaggena upasampādanasikkhāpadañcāti <hi rend="bold">esā catubbidhā</hi> paññatti padesapaññatti nāmāti vuttāti yojanā. <hi rend="bold">Majjhimadesasmiṃyeva hotī</hi>ti majjhimadesasmiṃyeva āpattikarā hoti. <hi rend="bold">Na aññato</hi>ti na aññatra paccantimesu janapadesu desantare ṭhāne.</p>

<p rend="bodytext" n="852"><hi rend="paranum">852</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ito</hi>ti catubbidhapadesapaññattito. <hi rend="bold">Etthā</hi>ti imasmiṃ paññattibhede. <hi rend="bold">Sādhāraṇadukādika</hi>nti sādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññatti, ekatopaññatti ubhatopaññattīti dukadvayaṃ. <hi rend="bold">Atthato ekamevā</hi>ti atthato aññamaññasamānameva. Vipattāpattānāpattivinicchayo vitthāritoti idha na dassito. Ayaṃ panettha saṅkhepo – <hi rend="bold">vipattī</hi>ti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ <pb ed="M" n="2.0513" /> aññatarā. <hi rend="bold">Āpattī</hi>ti pubbapayogādivasena āpattibhedo. <hi rend="bold">Anāpattī</hi>ti ajānanādivasena anāpatti.</p>

<p rend="bodytext" n="853"><hi rend="paranum">853</hi><hi rend="dot">.</hi> Āpatti pana sāṇattikāpi hoti, anāṇattikāpi hotīti yojanā. <hi rend="bold">‘‘Āṇattīti ca nāmesā āṇāpanā’’</hi>ti iminā āṇatti-saddassa sabhāvasādhāraṇattāti idhāha.</p>

<p rend="bodytext" n="854"><hi rend="paranum">854</hi><hi rend="dot">.</hi> Sabbasikkhāpadesupi sabbāsaṃ āpattīnaṃ sabbo pana aṅgabhedopi vibhāvinā ñātabboti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="856"><hi rend="paranum">856</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Sā ca akriyasamuṭṭhānā’’ti padacchedo. Kāyena, vācāya vā dasāhabbhantare atirekacīvarassa anadhiṭṭhānena nissaggiyapācittiyaṃ hotīti <hi rend="bold">‘‘paṭhame kathine viyā’’</hi>ti udāharaṇaṃ kataṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="857"><hi rend="paranum">857</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kriyākriyato hotī</hi>ti kiriyato ca akiriyato ca hoti. Tattha udāharaṇamāha <hi rend="bold">‘‘cīvaraggahaṇe</hi><pb ed="V" n="2.0408" /><hi rend="bold">viyā’’</hi>ti. Aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvaraggahaṇaṃ <hi rend="bold">kriyā,</hi> pārivattakassa adānaṃ <hi rend="bold">akriyā</hi>ti evaṃ kiriyāya ceva akiriyāya ca imaṃ āpajjati.</p>

<p rend="bodytext" n="858"><hi rend="paranum">858</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Siyā pana karontassa akarontassā</hi>ti yā pana āpatti siyā karontassa, siyā akarontassa hoti, ayaṃ siyā kiriyato, siyā akiriyato samuṭṭhāti. <hi rend="bold">Siyā</hi>ti ca kadāci-saddatthe nipāto. Atrodāharaṇamāha <hi rend="bold">‘‘rūpiyoggahaṇe viyā’’</hi>ti. Rūpiyassa uggahaṇe, uggaṇhāpane siyā kadāci kiriyato samuṭṭhāti, upanikkhittassa sādiyane kāyavācāhi kātabbassa akaraṇena kadāci akarontassa hotīti.</p>

<p rend="bodytext" n="859"><hi rend="paranum">859</hi><hi rend="dot">.</hi> Yā <pb ed="M" n="2.0514" /> karoto akubbato, kadāci karontassa ca hoti, sā āpatti siyā kiriyākiriyato, siyā kiriyatopi ca hotīti yojanā. ‘‘Kuṭikārāpatti viyā’’ti vattabbaṃ. Sā hi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ karoto kiriyato samuṭṭhāti, adesāpetvā pamāṇātikkantaṃ, pamāṇayuttaṃ vā karoto kiriyākiriyato samuṭṭhāti.</p>

<p rend="bodytext" n="861"><hi rend="paranum">861</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yato</hi> āpattito. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> āpatti. Saññāya karaṇabhūtāya vimokkho etāyāti <hi rend="bold">saññāvimokkhā</hi>. Ettha ca vītikkamasaññā avijjamānāpi āpattiyā vimuccanassa sādhakatamaṭṭhena gahitā. Yathā vuṭṭhiyā abhāvena jātaṃ dubbhikkhaṃ ‘‘vuṭṭhikata’’nti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. <hi rend="bold">Ayaṃ</hi> sacittakāpatti.</p>

<p rend="bodytext" n="862-4"><hi rend="paranum">862-4</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Itarā pana</hi> acittakāpatti. Vītikkamasaññāya abhāvena natthi vimokkho etāyāti <hi rend="bold">nosaññāvimokkhā</hi>. <hi rend="bold">Sucittena</hi> savāsanakilesappahānena, sakalalokiyalokuttarakusalasampayogena ca sundaracittena bhagavatā <hi rend="bold">pakāsitā sabbāva</hi> āpatti cittassa vasena duvidhā siyunti yojanā. <hi rend="bold">Sacittakasamuṭṭhānavasena panā</hi>ti sacittakasamuṭṭhānavaseneva. Sacittakamissakavivajjanatthāya <hi rend="bold">pana</hi>-saddo evakārattho vutto.</p>

<p rend="bodytext">Yā sacittakehi vā acittakamissakasamuṭṭhānavasena vā samuṭṭhāti, ayaṃ acittakā.</p>

<p rend="bodytext" n="865"><hi rend="paranum">865</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suvijjenā</hi>ti sobhamānāhi tīhi vijjāhi vā aṭṭhahi vā vijjāhi samannāgatattā <pb ed="V" n="2.0409" /> suvijjena. <hi rend="bold">Anavajjenā</hi>ti savāsanakilesāvajjarahitattā anavajjena bhagavatā <pb ed="M" n="2.0515" />. <hi rend="bold">Lokapaṇṇattivajjato</hi> lokapaṇṇattivajjavasena sabbāva āpattiyo vajjavasena duvidhā dukā vuttāti yojanā.</p>

<p rend="bodytext" n="866"><hi rend="paranum">866</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yassā sacittake pakkhe, cittaṃ akusalaṃ siyā</hi>ti yassā sacittakācittakasamuṭṭhānāya acittakāya surāpānādiāpattiyā sacittakasamuṭṭhānapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā nāmāti attho. Yassā pana sacittakasamuṭṭhānāya paṭhamapārājikādiāpattiyā cittaṃ akusalameva hoti, tassā lokavajjatāya vattabbameva natthi. Acittakāpi vā āpatti sacittakapakkhe kusalacitte sati lokavajjatāya siddhāya acittakapakkhepi lokavajjo hoti, kimaṅgaṃ pana akusalacitteneva āpajjitabbāya āpattiyā lokavajjatāti sā visuṃ na vuttā.</p>

<p rend="bodytext">Yasmā pana paṇṇattivajjāya vatthuvītikkamavajjā siyā kusalaṃ, siyā abyākataṃ, tasmā tassā sacittakapakkhe cittaṃ kusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti āha <hi rend="bold">‘‘sesā paṇṇattivajjakā’’</hi>ti. <hi rend="bold">‘‘Paṇṇattivajjakā’’</hi>ti iminā ca lakkhaṇena vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, tasmā tassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti āha.</p>

<p rend="bodytext" n="867"><hi rend="paranum">867</hi><hi rend="dot">.</hi> Kāyadvārena āpajjitabbā <hi rend="bold">kāyakammaṃ</hi>. Ubhayattha āpajjitabbā <hi rend="bold">tadubhayaṃ</hi> kāyakammaṃ vacīkammaṃ. Manodvāre āpatti nāma natthīti manokammaṃ na vuttaṃ. ‘‘Manodvāre āpatti nāma natthīti ca idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ upanikkhittasādiyanādīsu manodvārepi āpattisambhavato’’ti ācariyā.</p>

<p rend="bodytext" n="868-9"><hi rend="paranum">868-9</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kusalāditikadvaya</hi>nti <pb ed="M" n="2.0516" /> kusalattikañceva vedanāttikañca. Āpattiṃ āpajjanto kusalākusalacitto, tathā abyākatacitto vā hutvā āpajjatīti yojanā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Dukkhādisaṃyuto</hi>ti <hi rend="bold">ādi</hi>-saddena upekkhāvedanāsamaṅgino saṅgaho. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ, kusalābyākatavasena dve cittāni, sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni. Dukkhavedanāvasena ekā vedanā, sukhaupekkhāvasena dve, sabbāsaṃ vasena <pb ed="V" n="2.0410" /> tisso vedanāti ayameva bhedo labbhati, na añño bhedo.</p>

<p rend="bodytext">Kusalattikaṃ sacepi gahitaṃ, na pana sabbesameva cittānaṃ vasena labbhati, atha kho āpattisamuṭṭhāpakānaṃ bāttiṃsacittānameva vasena labbhati. Bāttiṃseva hi cittāni āpattisamuṭṭhāpakāni. Dvādasa akusalāni, aṭṭha kāmāvacarakusalāni, dasa kāmāvacarakiriyacittāni, kusalato, kiriyato ca dve abhiññācittāni cāti evaṃ bāttiṃsacittehi samuṭṭhitāpi āpatti akusalā vā hoti abyākatā vā, natthi āpatti kusalaṃ. Yathāha <hi rend="bold">samathakkhandhake</hi> ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti (cūḷava. 222; pari. 303). Ayaṃ pana pāṭho paṇṇattivajjaṃyeva sandhāya vutto, na lokavajjaṃ. Yasmiñhi pathavikhaṇanabhūtagāmapātabyatādike āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgaṃ hoti, tasmiñca sati na sakkā vattuṃ ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti. Tasmā nayidaṃ aṅgapahonakacittaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ tāva āpattādhikaraṇaṃ lokavajjaṃ, taṃ ekantato akusalameva. Tattha ‘‘siyā akusala’’nti vikappo natthi. Yaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, taṃ yasmā sañcicca ‘‘imaṃ āpattiṃ vītikkamāmī’’ti vītikkamantasseva akusalaṃ <pb ed="M" n="2.0517" /> hoti, asañcicca pana kiñci ajānantassa sahaseyyādivasena āpajjanato abyākataṃ hoti, tasmā tattha sañciccāsañciccavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti. Sace pana ‘‘yaṃ kusalacitto āpajjati, idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vadeyya, acittakānaṃ eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampi kusalacittaṃ āpajjeyya, na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ, kāyavacīviññattivasena pana calitapavattānaṃ kāyavācānaṃ aññatarameva aṅgaṃ, tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatanti.</p>

<p rend="bodytext" n="870"><hi rend="paranum">870</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Idaṃ tu lakkhaṇa</hi>nti idaṃ nidānādisādhāraṇavinicchayalakkhaṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="871"><hi rend="paranum">871</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Taru’’</hi>ntiādigāthā pubbe vuttatthāva. Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘dvayaṅkura’’nti vuttaṃ, idha ‘‘catussikha’’nti. Tattha ‘‘dvayaṅkura’’nti lokavajjapaṇṇattivajjānaṃ gahaṇaṃ <pb ed="V" n="2.0411" />, idha <hi rend="bold">catussikha</hi>nti catunnaṃ vipattīnaṃ. Cattāro sīkhā aṅkurā etassāti viggaho. Tattha vipatti ‘‘sattaphala’’nti sattaphalesu antogadhā, idha vipattiṭṭhāne vajjaṃ gahetvā sattaphalāni.</p>

<p rend="bodytext" n="872"><hi rend="paranum">872</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Anuttarataṃ gataṃ</hi> attanā uttarassa uttamassa kassaci avijjamānattā <hi rend="bold">imaṃ uttaraṃ</hi> uttaraṃ nāma pakaraṇaṃ <hi rend="bold">yo</hi> theranavamajjhimesu aññataro <hi rend="bold">pariyāpuṇāti</hi> pāṭhassa paguṇavācuggatakaraṇena adhīyati, <hi rend="bold">paripucchati</hi> atthañca atthavaṇṇanaṃ sutvā sakkaccaṃ uggahetvā manasā pekkhitvā paññāya suppaṭivijjhitvā dhāreti, so ca bhikkhu <hi rend="bold">ca</hi>-saddena evameva vinayavinicchaye yo bhikkhu yutto, so ca <hi rend="bold">kāyavācavinaye</hi> kāyavācāvītikkamānaṃ vinayane saṃvaraṇe <pb ed="M" n="2.0518" /><hi rend="bold">vinaye</hi> vinayapiṭake <hi rend="bold">anuttarataṃ upayāti</hi> attano uttaritarassa avijjamānataṃ upagacchati. Ettha kāraṇamāha <hi rend="bold">‘‘uttarato’’</hi>ti, paguṇavācuggatakaraṇena adhītena atthavaṇṇanaṃ sutvā dhāraṇena suṭṭhu dhāritena iminā uttarapakaraṇena hetubhūtenāti attho.</p>

<p rend="centre">Iti uttare līnatthapakāsaniyā</p>

<p rend="centre">Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI>
